Cyberbezpieczeństwo
Wojna Rosji z Ukrainą a systemy OT w Europie - ataki od 2015 roku i zabezpieczenia, które z nich wynikają
Ataki na energetykę, ciepłownictwo i panele HMI od 2015 do 2025 roku: co zrobili sprawcy, jak pewne są atrybucje i jakie zabezpieczenia OT należy wdrożyć.
Opublikowano Zaktualizowano 12 min czytania

Spis treści
Operator ciepłowni, wodociągu albo farmy wiatrowej w Europie używa tych samych rodzajów sterowników i protokołów, które od 2015 roku atakowano na Ukrainie. Te metody trafiły już do Norwegii i Polski. Panel operatorski dostępny z internetu z fabrycznym hasłem wystarcza, żeby obca osoba zmieniła nastawy procesu.
Z raportów CISA, CERT Polska, Dragos i ESET wynika, że:
- w styczniu 2024 roku we Lwowie ponad 600 budynków mieszkalnych straciło ogrzewanie na prawie dwie doby po poleceniach Modbus wysłanych do sterowników ciepłowniczych,
- prorosyjskie grupy haktywistów szukają w internecie paneli HMI z usługą zdalnego podglądu ekranu (VNC) i logują się na domyślne albo słabe hasła,
- 29 grudnia 2025 roku sprawca uszkodził sterowniki na co najmniej 30 polskich farmach wiatrowych i fotowoltaicznych, wchodząc przez VPN bez uwierzytelniania wieloskładnikowego (MFA).
OT to systemy, które sterują procesem fizycznym, na przykład pracą stacji, sieci ciepłowniczej albo zapory wodnej. Ekosystem cyberprzestępczy w czasie wojny opisuje osobny artykuł o wpływie konfliktu na cyberprzestępczość.
Ataki na systemy sterowania od 2015 roku
W opisanych atakach sprawcy korzystali z dróg, które istnieją także w europejskich instalacjach: zdalnego dostępu, prawdziwych lub fabrycznych haseł i protokołów, które wykonują polecenia bez sprawdzania nadawcy. Według ukraińskiej służby SSSCIP w 2024 roku na Ukrainie odnotowano 4 315 cyberincydentów, a rok wcześniej 2 541.
| Data i miejsce | Co się stało | Wniosek dla operatora OT |
|---|---|---|
| Grudzień 2015, zachodnia Ukraina (BlackEnergy) | Według CISA kilka osób zdalnie otwierało wyłączniki w trzech spółkach dystrybucyjnych przez połączenia VPN. Spółki uważają, że sprawcy wcześniej zdobyli prawdziwe poświadczenia. Prądu nie miało około 225 tys. odbiorców. | Należy wymagać MFA i zatwierdzania każdej sesji zdalnej, bo logowanie na prawdziwe hasło wygląda jak zwykła praca operatora. |
| Grudzień 2016, Kijów (Industroyer) | Według ESET program sterował wyłącznikami w stacji przez cztery protokoły energetyki, w tym IEC 60870-5-104 i IEC 61850. Część Kijowa nie miała prądu przez godzinę. | Należy monitorować polecenia protokołów przemysłowych, bo złośliwy program wydaje je tak samo jak system SCADA. |
| Kwiecień 2022, Ukraina (Industroyer2) | Według ESET sprawcy przygotowali na 8 kwietnia atak na stacje wysokiego napięcia dostawcy energii. Obok programu sterującego przygotowali programy kasujące dane, czyli wipery. | Należy mieć kopie konfiguracji i plan odtworzenia, bo sprawcy niszczą też komputery potrzebne do naprawy. |
| Styczeń 2024, Lwów (FrostyGoop) | Według Dragos sprawcy weszli prawdopodobnie przez podatny router dostępny z internetu, a sieć nie była właściwie podzielona. Polecenia Modbus TCP do sterowników ciepłowniczych spowodowały błędne pomiary i awarie. | Należy oddzielić sterowniki od urządzeń brzegowych strefami, bo router i sterowniki stały w jednej, słabo podzielonej sieci. |
| Kwiecień 2025, Bremanger w Norwegii | Według Reuters sprawcy przejęli sterowanie zaporą i na cztery godziny otworzyli upust. Woda płynęła z prędkością 500 litrów na sekundę, nikt nie ucierpiał. | Należy ustawić alarm na zdalne zmiany stanu urządzeń, bo upust był otwarty cztery godziny, zanim to wykryto. |
| 2025, USA i inne kraje | Według CISA prorosyjskie grupy logowały się przez VNC na panele HMI, zmieniały nastawy, wyłączały alarmy i zatrzymywały urządzenia. Najczęstszym skutkiem była chwilowa utrata podglądu procesu. | Należy ograniczyć konta zdalne do podglądu i ustawić alarm na zmianę nastawy, bo grupy zmieniały ustawienia z ekranu operatora. |
| 29 grudnia 2025, Polska (atak na polską energetykę) | Według CERT Polska sprawca wszedł przez interfejsy VPN bez MFA i użył fabrycznych kont w sterownikach telemechaniki (RTU). Farmy straciły łączność z operatorami sieci dystrybucyjnej, a produkcja energii trwała. | Należy zmienić hasła fabryczne i włączyć weryfikację oprogramowania sterowników, bo te dwa braki pozwoliły zniszczyć urządzenia. |
Kto stoi za atakami i jak pewne są atrybucje
Atrybucja, czyli przypisanie ataku konkretnej grupie, bywa różna w różnych źródłach. Należy podawać ją ze stopniem pewności, który podaje źródło, i z nazwą instytucji, która jej dokonała. Dlaczego: zabezpieczenia dobrane do błędnie wskazanego sprawcy chronią przed niewłaściwymi metodami.
| Atak | Kto komu przypisuje | Stopień pewności |
|---|---|---|
| Ukraina, 2015 | ESET w artykule z 2026 roku opisuje ten atak jako zorganizowany przez grupę Sandworm. | ESET nie podaje stopnia pewności w tym opisie. |
| Industroyer2, 2022 | ESET przypisuje atak grupie Sandworm. | ESET podaje wysoką pewność. |
| Lwów, 2024 | Według TechCrunch Dragos odnotował połączenia z moskiewskimi adresami IP. Atak pozostaje bez przypisania do grupy lub państwa. | Dragos zgodnie ze swoją polityką nie publikuje atrybucji. |
| Bremanger, 2025 | Według Reuters szefowa norweskiej służby kontrwywiadu PST przypisała atak rosyjskim hakerom i mówiła o aktywności prorosyjskich aktorów cybernetycznych. | Reuters nie podaje nazwy grupy. |
| Panele HMI, 2025 | CISA wymienia grupy CARR, Z-Pentest, NoName057(16) i Sector16. Według CISA jednostka 74455 rosyjskiego wywiadu wojskowego GRU prawdopodobnie wspierała powstanie CARR. | CISA używa słowa “prawdopodobnie”, a według CISA NoName057(16) powstała jako tajny projekt organizacji CISM, założonej na zlecenie Kremla. Sector16 mogła otrzymywać pośrednie wsparcie rządu rosyjskiego. |
| Polska, 2025 | ESET przypisuje atak grupie Sandworm. CERT Polska ustalił, że infrastruktura sprawcy w dużej mierze pokrywa się z infrastrukturą klastra Static Tundra, znanego też jako Berserk Bear i Dragonfly. | ESET podaje średnią pewność. CERT Polska ocenia podobieństwo do narzędzi Sandworm jako zbyt małe i nie rozstrzyga o udziale tej grupy. CISA nie wskazuje sprawcy. |
Haktywiści przy panelach HMI
Grupy z ostrzeżenia CISA atakują każdego, kto wystawił panel do internetu, bez względu na branżę i kraj. Według CISA szukają usług VNC na porcie 5900 i sąsiednich portach do 5910, a potem łamią domyślne, słabe albo puste hasła. Po zalogowaniu zmieniają nastawy i nazwy urządzeń, wyłączają alarmy i blokują operatorom dostęp.
CISA podaje, że najczęstszym skutkiem jest chwilowa utrata podglądu, która wymaga ręcznej obsługi instalacji. Koszty to przestój, praca programisty sterowników i naprawa sieci. CISA ostrzega też, że te grupy regularnie podają fałszywe albo przesadzone informacje o swoich atakach.
Należy sprawdzić deklarację grupy w dziennikach własnych systemów, zanim firma ogłosi incydent. Dlaczego: przesadzona deklaracja ma przyciągnąć uwagę, a rzeczywisty zakres ustala się tylko na podstawie śladów w systemach.
15 lipca 2025 roku 12 państw wspólnie z Eurojustem i Europolem przeprowadziło akcję przeciw grupie NoName057(16). Według Eurojustu zakłócono działanie ponad 100 serwerów i wydano siedem międzynarodowych nakazów aresztowania. Grupa atakowała ruchem DDoS, czyli zalewem żądań, między innymi dostawców energii i transport publiczny. Panele HMI dostępne z internetu pozostają po takiej akcji tak samo dostępne dla kolejnej grupy.
Polska jako przykład ataku na wiele obiektów jednocześnie
Według CERT Polska ten sam sprawca zaatakował 29 grudnia 2025 roku co najmniej 30 farm wiatrowych i fotowoltaicznych, dużą elektrociepłownię i prywatną firmę produkcyjną. Elektrociepłownia dostarcza ciepło prawie pół miliona odbiorców. CERT Polska podkreśla, że atak objął jednocześnie systemy IT i urządzenia OT, co rzadko widać w opisanych publicznie incydentach.
- W każdym obiekcie interfejs VPN zapory był dostępny z internetu i pozwalał logować się bez MFA. Według CERT Polska w branży często używa się tych samych kont i haseł na wielu obiektach.
- Sieci obiektów miały osobne podsieci VLAN. Sprawca miał jednak uprawnienia administratora zapory i mógł zmienić jej konfigurację.
- Sterowniki RTU, zabezpieczenia, komputery HMI i serwery portów szeregowych miały konta fabryczne. Sprawca wgrał do RTU uszkodzone oprogramowanie, kasował pliki i przywracał urządzenia do ustawień fabrycznych.
- Nowsze wersje oprogramowania sterowników RTU pozwalały weryfikować podpis wgrywanego pliku po ręcznym włączeniu tej funkcji. Żadne urządzenie, które ją obsługiwało, nie miało jej włączonej.
- W elektrociepłowni system wykrywania zagrożeń na stacjach roboczych (EDR) zatrzymał program kasujący dane na ponad 100 komputerach, na których już się uruchomił.
Przebieg ataku opisuje artykuł o ataku na polską energetykę, a skutki dla operatorów sieci elektroenergetycznych artykuł o cyberzagrożeniach dla elektroenergetyki.
Co należy zrobić
Krok 1. Należy usunąć z internetu panele HMI, interfejsy zarządzania sterowników i usługi VNC.
CISA zaleca odłączyć urządzenia OT od publicznego internetu i wyszukać zasoby, które ktoś udostępnił bez zamiaru. Ekspozycję należy sprawdzać z zewnątrz także dla systemów zestawionych przez integratorów i serwisantów. Dlaczego: grupy z ostrzeżenia CISA wyszukują w internecie właśnie takie usługi.
Krok 2. Należy wymagać MFA odpornego na phishing przy każdym zdalnym dostępie i włączać dostęp tylko na czas prac.
MFA odporne na phishing to metoda, w której użytkownik nie przepisuje kodu, na przykład klucz sprzętowy. Dlaczego: w Polsce VPN bez MFA otwierał drogę do każdego obiektu, a w 2015 roku sprawcy pracowali na prawdziwych hasłach. Zasady opisuje artykuł o zdalnym dostępie do systemów ICS.
Krok 3. Należy zmienić hasła fabryczne i nadać każdemu obiektowi własne hasła.
Konta i usługi fabryczne, których nikt nie używa, na przykład FTP w zabezpieczeniach, należy wyłączyć. Obowiązek zmiany haseł przy każdym wdrożeniu należy zapisać w umowach z integratorami, jak zaleca CISA. Dlaczego: jedno hasło użyte na wielu obiektach daje sprawcy dostęp do wszystkich.
Krok 4. Należy aktualizować urządzenia brzegowe i wymienić te, dla których producent nie wydaje poprawek.
Urządzenie brzegowe to zapora, router albo brama VPN na styku sieci obiektu z internetem. Dlaczego: CISA wskazuje podatne urządzenia brzegowe jako drogę wejścia, a we Lwowie i w Polsce to one były punktem wejścia.
Krok 5. Należy podzielić sieć na strefy i korytarze i oddzielić sieć OT od IT strefą DMZ.
Strefa to grupa zasobów o wspólnych wymaganiach bezpieczeństwa, a korytarz to kontrolowane połączenie między strefami. Według IEC 62443-3-2 organizacja grupuje zasoby w strefy na podstawie oceny ryzyka, a docelowy poziom bezpieczeństwa strefy (SL-T) wynika z tej oceny. Dostęp administracyjny do zapór na granicach stref należy chronić tak samo jak dostęp do sterowników. Dlaczego: w Polsce sprawca z uprawnieniami administratora zapory mógł ominąć podział na podsieci. Projekt stref opisuje artykuł o segmentacji sieci OT.
Krok 6. Należy ograniczyć konta zdalne do podglądu i rozdzielić podgląd od sterowania.
CISA zaleca włączyć w systemach sterowania funkcje, które oddzielają podgląd od sterowania, oraz wymagać uwierzytelnienia przed zmianą stanu, logiki albo plików sterownika. Dlaczego: haktywiści zmieniali nastawy z ekranu operatora, do którego mieli pełny dostęp.
Krok 7. Należy monitorować ruch w sieci OT i zakresy nastaw.
Monitorowanie powinno wykrywać nietypowe logowania, nieoczekiwane protokoły i polecenia, które zmieniają tryb pracy albo program sterownika. Wartości nastaw należy porównywać z dopuszczalnym zakresem i alarmować przy odchyleniu. Dlaczego: w atakach opisanych przez CISA sprawcy zmieniali nastawy i wyłączali alarmy na ekranach HMI, więc te zmiany należy wykrywać.
Krok 8. Należy przygotować pracę ręczną i odtworzenie urządzeń.
Kopie logiki, konfiguracji i oprogramowania sterowników i paneli HMI należy przechowywać poza siecią OT i regularnie testować ich odtworzenie. Tam, gdzie sterownik obsługuje weryfikację oprogramowania, należy ją włączyć. Dlaczego: według CISA urządzenia OT bez weryfikacji oprogramowania mogą zostać trwale uszkodzone, a plan musi przewidywać urządzenia, które przestały działać.
Krok 9. Należy porównać własne dzienniki ze wskaźnikami z raportu CERT Polska i zgłaszać incydenty do właściwego CSIRT.
Wskaźniki naruszenia (IoC) to adresy, pliki i inne ślady, które zostawił sprawca. CERT Polska zaleca sprawdzić dzienniki pod kątem wskaźników i technik z raportu, a po ich wykryciu zgłosić incydent. Dlaczego: sprawcy używają tej samej infrastruktury w wielu atakach, więc ślad z Polski może się pojawić w innym kraju.
Lista kontrolna
- Żadne urządzenie OT, panel HMI ani usługa VNC nie jest dostępne z internetu, a ekspozycja jest regularnie sprawdzana z zewnątrz.
- Każdy zdalny dostęp wymaga MFA odpornego na phishing i działa tylko w zatwierdzonym oknie czasowym.
- Hasła fabryczne są zmienione, każdy obiekt ma własne hasła, a nieużywane konta i usługi fabryczne są wyłączone.
- Umowy z integratorami nakładają obowiązek zmiany haseł przy każdym wdrożeniu.
- Urządzenia brzegowe mają aktualne oprogramowanie, a urządzenia bez wsparcia producenta są wymienione.
- Sieć jest podzielona na strefy według oceny ryzyka, a sieć OT oddziela od IT strefa DMZ.
- Konta zdalne mają tylko podgląd tam, gdzie zmiany nie są potrzebne.
- Monitorowanie wykrywa nietypowe logowania, zmiany trybu pracy sterowników i nastawy spoza zakresu.
- Kopie logiki, konfiguracji i oprogramowania urządzeń są przechowywane poza siecią OT i sprawdzane przez odtworzenie.
- Weryfikacja oprogramowania jest włączona w sterownikach, które ją obsługują.
- Zespół ma zapisaną procedurę pracy ręcznej i ćwiczy ją.
- Deklaracje haktywistów są sprawdzane w dziennikach, zanim firma ogłosi incydent.
Gdzie pomagamy
Podczas oceny bezpieczeństwa OT sprawdzamy, które z opisanych dróg istnieją w konkretnej instalacji: panele i VPN dostępne z internetu, hasła fabryczne, podział na strefy i kopie urządzeń. Wynikiem jest lista luk z priorytetami napraw. Monitoring sieci OT pomaga wykrywać polecenia zmieniające nastawy i tryb pracy sterowników. Do rozmowy zapraszamy przez formularz kontaktowy.
Podstawa techniczna
| Krok / temat | Gdzie to jest |
|---|---|
| Atak z 2015 roku, zalecenia ograniczenia zdalnego dostępu | CISA, IR-ALERT-H-16-056-01 |
| Industroyer i Industroyer2, atrybucja Industroyer2 | ESET, 12.06.2017 i 12.04.2022 |
| FrostyGoop i atak we Lwowie | Dragos, wpis o FrostyGoop; TechCrunch, 23.07.2024 |
| Atak w Bremanger | Reuters, 13.08.2025 |
| Haktywiści przy panelach HMI, kroki 1, 6 i 7 | CISA, AA25-343A |
| Akcja przeciw NoName057(16) | Eurojust, 16.07.2025 |
| Atak w Polsce, atrybucja, krok 9 | CERT Polska, raport z 30.01.2026; ESET, 23.01.2026 |
| Kroki 3, 4 i 8 | CISA, alert z 10.02.2026 |
| Kroki 1, 2, 5 i 8 | CISA, FBI, EPA, DOE, Primary Mitigations (05.2025) |
| Krok 5, strefy według oceny ryzyka i SL-T | IEC 62443-3-2:2020, ZCR 3.1 i ZCR 5.6 |
Powiązane artykuły
- Wpływ konfliktu Rosja-Ukraina na ekosystem cyberprzestępczości - grupy przestępcze, haktywizm i państwo
- Atak na polską energetykę w grudniu 2025 - przebieg incydentu według raportu CERT Polska
- Cyberzagrożenia dla elektroenergetyki - ataki na sieci elektroenergetyczne i zabezpieczenia
- Zdalny dostęp do systemów ICS - zasady bezpiecznego zdalnego dostępu do OT
Źródła
- CISA - Cyber-Attack Against Ukrainian Critical Infrastructure (IR-ALERT-H-16-056-01) - CISA (dostęp: )
- ESET - Industroyer: Biggest threat to industrial control systems since Stuxnet (12.06.2017) - ESET (dostęp: )
- ESET - Industroyer2: Industroyer reloaded (12.04.2022) - ESET (dostęp: )
- Dragos - Protect Against FrostyGoop ICS Malware Targeting Operational Technology - Dragos (dostęp: )
- TechCrunch - Hackers shut down heating in Ukrainian city with malware, researchers say (23.07.2024) - TechCrunch (dostęp: )
- Reuters (The Star) - Norway spy chief blames Russian hackers for dam sabotage in April (13.08.2025) - Reuters (dostęp: )
- CISA AA25-343A - Pro-Russia Hacktivists Conduct Opportunistic Attacks Against US and Global Critical Infrastructure (9.12.2025, rewizja 18.12.2025) - CISA (dostęp: )
- Eurojust - Hacktivist group responsible for cyberattacks on critical infrastructure in Europe taken down (16.07.2025) - Eurojust (dostęp: )
- CERT Polska - Raport z incydentu w sektorze energii 29 grudnia 2025 (30.01.2026) - CERT Polska (dostęp: )
- CERT Polska - Energy Sector Incident Report, 29 December 2025 (PDF) - CERT Polska (dostęp: )
- CISA - Poland Energy Sector Cyber Incident Highlights OT and ICS Security Gaps (10.02.2026) - CISA (dostęp: )
- ESET Research - Sandworm behind cyberattack on Poland's power grid in late 2025 (23.01.2026) - ESET (dostęp: )
- CISA, FBI, EPA, DOE - Primary Mitigations to Reduce Cyber Threats to Operational Technology (6.05.2025) - CISA (dostęp: )
- Ukrainska Pravda - Cyberattacks on Ukraine increased by 70% in 2024 (9.01.2025) - Ukrainska Pravda (dostęp: )
Potrzebujesz wsparcia w tym obszarze?
Nasi eksperci pomogą Ci ocenić ryzyko i zaplanować kolejne kroki.
