Cyberbezpieczeństwo OT
Cyberzagrożenia dla elektroenergetyki - od BlackEnergy do ataku na polskie farmy OZE
Jak sprawcy atakowali sieci elektroenergetyczne od 2015 roku, którędy weszli i jak zabezpieczyć stacje, RTU i zdalny dostęp. Obowiązki według NIS2.
Opublikowano Zaktualizowano 11 min czytania

Spis treści
Operator farmy wiatrowej albo spółki dystrybucyjnej ma dziesiątki stacji bez stałej obsługi, którymi zarządza zdalnie. Jedno hasło użyte na wszystkich obiektach i VPN bez drugiego składnika logowania wystarczą, żeby obca osoba zniszczyła sterowniki w kilkudziesięciu stacjach jednego dnia. Każde zniszczone urządzenie trzeba potem odtworzyć na miejscu, w stacji, do której ktoś musi dojechać.
Z raportów CISA, CERT Polska i ESET wynika, że:
- w 2015 roku na Ukrainie sprawcy otwierali wyłączniki przez VPN na prawdziwych poświadczeniach, a prądu nie miało około 225 tys. odbiorców,
- w 2025 roku w Polsce sprawca wszedł do stacji przyłączeniowych farm OZE przez VPN bez uwierzytelniania wieloskładnikowego (MFA) i użył fabrycznych kont w sterownikach,
- CISA zaleca włączyć weryfikację oprogramowania urządzeń OT, bo urządzenia bez niej mogą zostać trwale uszkodzone.
Dziesięć lat ataków na sieci elektroenergetyczne
| Rok | Incydent | Co zrobili sprawcy | Skutek |
|---|---|---|---|
| 2015 | Trzy ukraińskie spółki dystrybucyjne (BlackEnergy) | Według CISA kilka osób zdalnie otwierało wyłączniki przez VPN. Sprawcy uszkodzili oprogramowanie konwerterów portów szeregowych w stacjach i zaplanowali wyłączenie zasilaczy awaryjnych serwerów (UPS). | Prądu nie miało około 225 tys. odbiorców według CISA, a około 230 tys. osób według ESET. |
| 2016 | Stacja w Kijowie (Industroyer) | Według ESET program sterował wyłącznikami przez protokoły IEC 60870-5-101, IEC 60870-5-104, IEC 61850 i OPC DA. Osobny moduł wykorzystywał podatność CVE-2015-5374, żeby unieruchomić przekaźniki zabezpieczeniowe, które przestają odpowiadać. | Część Kijowa nie miała prądu przez godzinę. |
| 2022 | Ukraiński dostawca energii (Industroyer2) | Według ESET sprawcy przygotowali na 8 kwietnia atak na stacje wysokiego napięcia przez IEC 60870-5-104 oraz programy kasujące dane, czyli wipery. | ESET opisuje współpracę z ukraińskim CERT-UA przy ochronie tej sieci, bez informacji o przerwie w dostawach. |
| 2024 | Miejska ciepłownia we Lwowie (FrostyGoop) | Według Dragos sprawcy weszli prawdopodobnie przez router dostępny z internetu i wysłali polecenia Modbus TCP do sterowników ciepłowniczych. | Odbiorcy nie mieli ogrzewania przez dwa dni. |
| 2024 | Volt Typhoon w sieciach amerykańskiej infrastruktury (Volt Typhoon) | Według CISA grupa weszła przez urządzenia brzegowe, zebrała diagramy i dokumentację urządzeń OT i przygotowywała przejście z sieci IT do OT. | CISA opisuje dostęp utrzymywany w niektórych sieciach co najmniej pięć lat. |
| 2025 | Ponad 30 polskich farm OZE (atak na polską energetykę) | Według CERT Polska sprawca wgrał do sterowników RTU uszkodzone oprogramowanie, kasował pliki zabezpieczeń i przywracał serwery portów szeregowych do ustawień fabrycznych. | Farmy straciły łączność z operatorami sieci dystrybucyjnej i zdalne sterowanie. Produkcja energii trwała. |
RTU (Remote Terminal Unit) to sterownik telemechaniki, który przekazuje stan stacji do centrum dyspozytorskiego i wykonuje jego polecenia. Przekaźnik zabezpieczeniowy (IED) wykrywa zwarcia i odłącza uszkodzony fragment sieci.
Którędy weszli sprawcy i co zniszczyli
W opisanych atakach powtarzają się trzy drogi: zdalny dostęp, prawdziwe lub fabryczne hasła i urządzenia, które przyjmują polecenia bez weryfikacji. Zabezpieczenia należy projektować tak, żeby zamykały każdą z tych dróg osobno.
- Zdalny dostęp. W 2015 roku sprawcy używali VPN i istniejących narzędzi administracyjnych. W 2025 roku w każdej polskiej stacji przyłączeniowej interfejs VPN zapory był dostępny z internetu i pozwalał logować się bez MFA.
- Poświadczenia. Według CERT Polska w branży często używa się tych samych kont i haseł na wielu obiektach. Sterowniki RTU, zabezpieczenia, komputery HMI i serwery portów szeregowych miały w Polsce konta fabryczne.
- Urządzenia bez weryfikacji. Nowsze wersje oprogramowania sterowników RTU w Polsce pozwalały weryfikować podpis wgrywanego pliku po ręcznym włączeniu tej funkcji. Żadne urządzenie, które ją obsługiwało, nie miało jej włączonej.
- Utrudnianie odtworzenia. Sprawcy w 2015 roku kasowali pliki i uszkadzali sektor rozruchowy dysków oraz konwertery portów szeregowych. W 2025 roku przywrócili zapory do ustawień fabrycznych, a serwerom portów szeregowych zmienili hasło i adres IP.
CERT Polska zauważa, że operatorzy sieci dystrybucyjnej w Polsce zwykle wymagają, żeby komunikacja z ich systemem SCADA szła łączami szeregowymi z protokołem DNP3 albo IEC 101. Według CERT Polska takie rozwiązanie zmniejsza ryzyko, że przejęta stacja posłuży do ataku na sieć operatora.
Kto stoi za atakami
Atrybucję należy podawać ze stopniem pewności, który podaje źródło. Dlaczego: źródła różnią się w ocenie tych samych ataków, a zabezpieczenia zależą od metod sprawcy bardziej niż od jego nazwy.
- ESET przypisuje grupie Sandworm atak z 2015 roku w artykule z 2026 roku, bez stopnia pewności, a Industroyer2 z wysoką pewnością.
- CISA przypisuje Volt Typhoon chińskim podmiotom działającym na zlecenie państwa.
- Dragos nie przypisuje ataku we Lwowie żadnej grupie ani państwu.
- Atak w Polsce ESET przypisuje grupie Sandworm ze średnią pewnością. CERT Polska ustalił, że infrastruktura sprawcy w dużej mierze pokrywa się z infrastrukturą klastra Static Tundra, znanego też jako Berserk Bear i Dragonfly. CERT Polska ocenia podobieństwo programu DynoWiper do narzędzi Sandworm jako zbyt małe i nie rozstrzyga o udziale tej grupy. CISA nie wskazuje sprawcy.
Jak zabezpieczyć stacje i zdalny dostęp
Zasada 1. Należy usunąć z internetu interfejsy VPN bez MFA i interfejsy zarządzania urządzeniami OT.
CISA zaleca odłączyć urządzenia OT od publicznego internetu, a zdalny dostęp prowadzić przez VPN z MFA odpornym na phishing, czyli bez przepisywanych kodów. Dlaczego: w Polsce otwarty VPN bez MFA był drogą do każdej zaatakowanej stacji. Zasady opisuje artykuł o zdalnym dostępie do systemów ICS.
Zasada 2. Należy dać każdemu obiektowi własne konta i hasła.
Konto serwisowe dostawcy należy przypisać do osoby i do obiektu. Nie należy używać jednego hasła na wszystkich stacjach. Dlaczego: przejęte konto użyte na wielu obiektach otwiera sprawcy wszystkie naraz.
Zasada 3. Należy zmienić hasła fabryczne i wyłączyć konta i usługi, których nikt nie używa.
Dotyczy to sterowników RTU, przekaźników zabezpieczeniowych, komputerów HMI i serwerów portów szeregowych. Usługę FTP w zabezpieczeniach należy wyłączyć, jeśli eksploatacja jej nie wymaga. Dlaczego: według CERT Polska przy wdrożeniu zgodnym z zaleceniami producenta fabryczne konto FTP w zaatakowanych zabezpieczeniach byłoby wyłączone.
Obowiązek zmiany haseł przy każdym wdrożeniu należy zapisać w umowach z integratorami i dostawcami OT, jak zaleca CISA.
Zasada 4. Należy aktualizować urządzenia brzegowe i wymienić te bez wsparcia producenta.
Urządzenie brzegowe to zapora, router albo brama VPN na styku sieci stacji z internetem lub siecią operatora. Dlaczego: według Dragos, CISA i CERT Polska urządzenia brzegowe były prawdopodobnym albo potwierdzonym punktem wejścia we Lwowie, w atakach Volt Typhoon i w Polsce.
Zasada 5. Należy włączyć weryfikację oprogramowania w sterownikach, które ją obsługują.
Weryfikacja sprawdza podpis cyfrowy pliku przed wgraniem go do urządzenia. Jeśli aktualizacja do wersji z weryfikacją nie jest możliwa od razu, plan reagowania musi przewidywać urządzenia, które przestały działać. Dlaczego: według CISA urządzenia OT bez weryfikacji oprogramowania mogą zostać trwale uszkodzone.
Zasada 6. Należy podzielić sieć na strefy i korytarze, a sieć OT oddzielić od IT strefą DMZ.
Strefa to grupa zasobów o wspólnych wymaganiach bezpieczeństwa, a korytarz to kontrolowane połączenie między strefami. Według IEC 62443-3-2 organizacja grupuje zasoby w strefy na podstawie oceny ryzyka, a docelowy poziom bezpieczeństwa strefy (SL-T) wynika z tej oceny. IEC 62443-3-3 podaje DMZ jako przykład ochrony granicy strefy. Dlaczego: we Lwowie router i sterowniki stały w słabo podzielonej sieci. Projekt stref opisuje artykuł o segmentacji sieci OT.
Dostęp administracyjny do zapór na granicach stref należy chronić tak samo jak dostęp do sterowników. Dlaczego: w Polsce sprawca z uprawnieniami administratora zapory mógł ominąć podział na podsieci.
Zasada 7. Należy monitorować połączenia do sieci OT i porównywać logikę sterowników ze wzorcem.
CISA zaleca monitorować wszystkie połączenia do sieci OT, wykrywać próby zmian w sterownikach i sprawdzać logikę sterowników względem zatwierdzonej wersji. Monitorowanie powinno rozpoznawać polecenia protokołów energetyki, na przykład otwarcie wyłącznika. Dlaczego: Industroyer wydawał polecenia tymi samymi protokołami co system SCADA.
Na stacjach roboczych i serwerach w obiektach OT należy uruchomić system wykrywania zagrożeń (EDR). Dlaczego: w polskiej elektrociepłowni EDR zatrzymał program kasujący dane na ponad 100 komputerach, na których już się uruchomił.
Zasada 8. Należy chronić dokumentację sieci OT.
Schematy sieci, listy adresów i dokumentację urządzeń należy przechowywać z ograniczonym dostępem i zapisywać, kto je pobiera. Dlaczego: według CISA Volt Typhoon zbierała diagramy i dokumentację urządzeń OT, które ułatwiają późniejszy atak.
Zasada 9. Należy przygotować pracę ręczną i odtworzenie stacji.
Kopie konfiguracji i oprogramowania sterowników RTU, zabezpieczeń, zapór i serwerów portów szeregowych należy przechowywać poza siecią OT. Plan powinien zawierać zapasowe urządzenia, kontakt do serwisu producenta i kolejność odtwarzania stacji. CISA zaleca regularnie testować pracę ręczną i plany odtworzenia. Dlaczego: sprawcy w 2015 i 2025 roku celowo niszczyli urządzenia potrzebne do przywrócenia pracy.
Zasada 10. Należy zgłaszać do CSIRT także zdarzenia, których przyczyna jest niejasna.
Zgłoszenie trafia do właściwego CSIRT, czyli zespołu reagowania na incydenty. CERT Polska zaleca porównać dzienniki ze wskaźnikami z raportu i zgłosić incydent po ich wykryciu. Dlaczego: CSIRT widzi zdarzenia w wielu firmach i może rozpoznać atak, który pojedynczy obiekt bierze za awarię.
Obowiązki według NIS2
Spółka energetyczna z sektora objętego NIS2 musi zarządzać ryzykiem dla systemów IT i OT i zgłaszać poważne incydenty w krótkich terminach. Zgodnie z NIS2 duże podmioty z sektorów z załącznika I, w tym energii elektrycznej, są podmiotami kluczowymi, a średnie ważnymi. Ważnymi są też podmioty z sektorów z załącznika II.
- Podmiot musi mieć między innymi procedury obsługi incydentów, plany ciągłości działania, zasady bezpieczeństwa łańcucha dostaw i procedury oceny skuteczności środków bezpieczeństwa.
- Podmiot stosuje MFA tam, gdzie jest to właściwe.
- Po poważnym incydencie podmiot wysyła wczesne ostrzeżenie w ciągu 24 godzin, zgłoszenie w ciągu 72 godzin i raport końcowy najpóźniej miesiąc po zgłoszeniu.
Każde państwo członkowskie wdraża NIS2 we własnym prawie. W Polsce wdraża ją nowelizacja ustawy o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa, która obowiązuje od 3 kwietnia 2026 roku. W Niemczech ustawę wdrażającą NIS2 (NIS2UmsuCG) ogłoszono 5 grudnia 2025 roku. Firma stosuje zasady rejestracji i zgłaszania kraju, w którym działa.
Lista kontrolna
- Żaden interfejs VPN ani interfejs zarządzania urządzeniem OT nie jest dostępny z internetu bez MFA.
- Każdy obiekt ma własne konta i hasła, a konta dostawców są przypisane do osób.
- Hasła fabryczne w RTU, zabezpieczeniach, HMI i serwerach portów szeregowych są zmienione.
- Nieużywane konta i usługi fabryczne, na przykład FTP, są wyłączone.
- Umowy z integratorami wymagają zmiany haseł przy każdym wdrożeniu.
- Urządzenia brzegowe mają aktualne oprogramowanie, a urządzenia bez wsparcia są wymienione.
- Weryfikacja oprogramowania jest włączona w sterownikach, które ją obsługują.
- Sieć jest podzielona na strefy według oceny ryzyka, a sieć OT oddziela od IT strefa DMZ.
- Monitorowanie obejmuje połączenia do sieci OT, polecenia protokołów energetyki i zmiany w sterownikach.
- Dokumentacja sieci OT ma ograniczony dostęp i zapis pobrań.
- Kopie konfiguracji i oprogramowania urządzeń są przechowywane poza siecią OT, a odtworzenie stacji jest przećwiczone.
- Procedura zgłaszania incydentów spełnia terminy 24 godzin, 72 godzin i miesiąca.
Gdzie pomagamy
Podczas oceny bezpieczeństwa OT sprawdzamy w stacjach i centrum dyspozytorskim, które z opisanych dróg są otwarte: VPN bez MFA, hasła fabryczne, podział na strefy i kopie urządzeń. Testy penetracyjne pokazują, czy z internetu albo z sieci firmowej da się dojść do sterowników RTU. Wynikiem jest lista luk z priorytetami napraw, a do rozmowy zapraszamy przez formularz kontaktowy.
Podstawa prawna i techniczna
| Temat | Gdzie to jest |
|---|---|
| Atak z 2015 roku | CISA, IR-ALERT-H-16-056-01 |
| Industroyer i Industroyer2 | ESET, 12.06.2017 i 12.04.2022 |
| FrostyGoop | Dragos, wpis o FrostyGoop |
| Volt Typhoon, zasady 7 i 8 | CISA, AA24-038A |
| Atak w Polsce, budowa stacji, atrybucja, zasady 2, 3 i 10 | CERT Polska, raport z 30.01.2026; ESET, 23.01.2026 |
| Zasady 3, 4 i 5 | CISA, alert z 10.02.2026 |
| Zasady 1, 6 i 9 | CISA, FBI, EPA, DOE, Primary Mitigations (05.2025) |
| Zasada 6, strefy według oceny ryzyka, SL-T, DMZ | IEC 62443-3-2:2020, ZCR 3.1 i ZCR 5.6; IEC 62443-3-3, SR 5.2 |
| Podmioty kluczowe i ważne | NIS2, art. 3 ust. 1 lit. a i art. 3 ust. 2, załącznik I |
| Środki zarządzania ryzykiem, MFA | NIS2, art. 21 ust. 2 |
| Terminy zgłoszeń | NIS2, art. 23 ust. 4 |
| Wdrożenie w państwach członkowskich | Polska: nowelizacja ustawy o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa, w mocy od 3.04.2026; Niemcy: NIS2UmsuCG, BGBl. I nr 301 z 5.12.2025 |
Powiązane artykuły
- Atak na polską energetykę w grudniu 2025 - przebieg incydentu według raportu CERT Polska
- Wojna Rosji z Ukrainą a systemy OT w Europie - ataki na systemy sterowania od 2015 roku i atrybucje
- Zdalny dostęp do systemów ICS - zasady bezpiecznego zdalnego dostępu do OT
- Segmentacja sieci OT - podział sieci na strefy i korytarze
Źródła
- CISA - Cyber-Attack Against Ukrainian Critical Infrastructure (IR-ALERT-H-16-056-01) - CISA (dostęp: )
- ESET - Industroyer: Biggest threat to industrial control systems since Stuxnet (12.06.2017) - ESET (dostęp: )
- ESET - Industroyer2: Industroyer reloaded (12.04.2022) - ESET (dostęp: )
- Dragos - Protect Against FrostyGoop ICS Malware Targeting Operational Technology - Dragos (dostęp: )
- CISA AA24-038A - PRC State-Sponsored Actors Compromise and Maintain Persistent Access to U.S. Critical Infrastructure (7.02.2024) - CISA (dostęp: )
- CERT Polska - Raport z incydentu w sektorze energii 29 grudnia 2025 (30.01.2026) - CERT Polska (dostęp: )
- CERT Polska - Energy Sector Incident Report, 29 December 2025 (PDF) - CERT Polska (dostęp: )
- CISA - Poland Energy Sector Cyber Incident Highlights OT and ICS Security Gaps (10.02.2026) - CISA (dostęp: )
- ESET Research - Sandworm behind cyberattack on Poland's power grid in late 2025 (23.01.2026) - ESET (dostęp: )
- CISA, FBI, EPA, DOE - Primary Mitigations to Reduce Cyber Threats to Operational Technology (6.05.2025) - CISA (dostęp: )
- Dyrektywa (UE) 2022/2555 (NIS2), EUR-Lex - EUR-Lex (dostęp: )
- Ministerstwo Cyfryzacji - Nowelizacja ustawy o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa zaczyna obowiązywać (2.04.2026) - Ministerstwo Cyfryzacji (dostęp: )
- Ministerstwo Cyfryzacji - Nowelizacja ustawy o KSC: kogo obejmuje - Ministerstwo Cyfryzacji (dostęp: )
- Bundesgesetzblatt - ustawa wdrażająca NIS2 z 2.12.2025 (BGBl. I nr 301, 5.12.2025) - Bundesgesetzblatt (dostęp: )
Potrzebujesz wsparcia w tym obszarze?
Nasi eksperci pomogą Ci ocenić ryzyko i zaplanować kolejne kroki.
