Przejdź do treści

Encyklopedia ataków

BlackEnergy - malware, który zgasił światło na Ukrainie

BlackEnergy (S0089) i atak na ukraińską sieć energetyczną z 23 grudnia 2015 - pierwszy potwierdzony blackout wywołany cyberatakiem. Sandworm, KillDisk, kampania C0028, wnioski dla sektora OT.

Opublikowano 7 min czytania

BlackEnergyKillDiskS0089SandwormICSSCADAbezpieczeństwo OTMITRE ATT&CKsektor energetyczny
Spis treści
  1. Kontekst - od botnetu DDoS do broni przeciwko energetyce
  2. Chronologia ataku
  3. Anatomia ataku - BlackEnergy otwierał drzwi, rękę na klawiaturze miał człowiek
  4. MITRE ATT&CK - mapowanie technik (kampania C0028)
  5. Atrybucja i znaczenie
  6. Wnioski dla bezpieczeństwa OT
  7. Podsumowanie
  8. Źródła

Iwano-Frankiwsk, 23 grudnia 2015 roku, wczesne popołudnie. Dyżurny operator zakładu energetycznego Prykarpattiaobłenergo siedzi przy stanowisku dyspozytorskim, gdy kursor na jego ekranie zaczyna się poruszać sam. Bez jego udziału przesuwa się po schemacie sieci, otwiera okno sterowania jednym z wyłączników i wydaje komendę rozłączenia. Operator chwyta mysz, próbuje przejąć kontrolę - bezskutecznie. Po chwili zostaje wylogowany z systemu, a jego hasło już nie działa. W kolejnych minutach gasną podstacje, jedna po drugiej. Tego popołudnia prądu nie ma około 230 tysięcy mieszkańców trzech ukraińskich obwodów.

To był pierwszy w historii potwierdzony blackout wywołany cyberatakiem. A narzędziem, które otworzyło napastnikom drzwi do sieci, był BlackEnergy.

Kontekst - od botnetu DDoS do broni przeciwko energetyce

BlackEnergy nie powstał jako narzędzie do atakowania elektrowni. Jego pierwsza wersja pojawiła się około 2007 roku jako prosty zestaw do budowy botnetów i ataków DDoS, sprzedawany na rosyjskojęzycznych forach przestępczych. Druga generacja, rozwijana od około 2010 roku, była już czymś znacznie poważniejszym - modułową platformą z architekturą wtyczek i rootkitem działającym na poziomie jądra systemu. Operator mógł dołączać kolejne moduły: do kradzieży danych, przechwytywania ruchu sieciowego, niszczenia dysków.

Trzecia generacja, BlackEnergy 3, pojawiła się około 2014 roku i to ona stała się znakiem rozpoznawczym grupy Sandworm. Porzucono rootkit na rzecz lżejszej, bardziej dyskretnej konstrukcji. W 2014 roku napastnicy wykorzystywali podatność CVE-2014-4114 (nazwaną przez badaczy “Sandworm”) w mechanizmie OLE pakietu Microsoft Office, aby dostarczać BlackEnergy do instytucji rządowych i firm energetycznych na Ukrainie oraz w państwach NATO. Ukraina stała się poligonem, na którym testowano kolejne etapy operacji.

Chronologia ataku

Data Wydarzenie
maj 2014 Pierwsze kampanie spear phishingu wobec ukraińskich zakładów energetycznych - dokumenty Microsoft Office z makrami
wiosna 2015 Pracownik Prykarpattiaobłenergo otwiera załącznik Excel; uruchamia się BlackEnergy 3
lato-jesień 2015 Miesiące rekonesansu: ruch boczny w sieci, mapowanie środowiska, kradzież danych logowania do VPN
23 grudnia 2015, ok. 15:30 Napastnicy przejmują stacje operatorskie i ręcznie otwierają wyłączniki w ok. 30 podstacjach
równolegle Uruchomienie KillDisk, nadpisanie firmware konwerterów, atak TDoS na infolinie, manipulacja zasilaczami UPS
wieczór 23 grudnia Przywracanie zasilania w trybie ręcznym - operatorzy przełączają się na sterowanie lokalne

Anatomia ataku - BlackEnergy otwierał drzwi, rękę na klawiaturze miał człowiek

Kluczowe jest zrozumienie, czym BlackEnergy był, a czym nie był. To nie malware otwierał wyłączniki. BlackEnergy 3 pełnił rolę narzędzia dostępu i rekonesansu: dawał napastnikom przyczółek w sieci IT zakładów energetycznych, pozwalał poruszać się między hostami i wykradać dane uwierzytelniające. Samo wyłączenie prądu było operacją prowadzoną ręcznie, na żywo, przez operatorów Sandworm.

Wykorzystując skradzione poświadczenia, napastnicy połączyli się z sieciami OT przez kanały zdalnego dostępu i przejęli sesje stacji operatorskich SCADA. Z perspektywy systemu wyglądało to jak działanie uprawnionego dyspozytora: ktoś klikał w interfejs HMI i wydawał komendy otwarcia wyłączników. Tyle że tym kimś nie był pracownik zakładu.

Atak nie ograniczył się do zgaszenia prądu. Sandworm zadbał, by przywrócenie zasilania było jak najtrudniejsze:

  • KillDisk (w bazie MITRE jako S0607) nadpisywał wybrane pliki i niszczył główny rekord rozruchowy (MBR), unieruchamiając stacje robocze i serwery, w tym maszyny SCADA.
  • Nadpisanie firmware konwerterów szeregowo-ethernetowych w podstacjach odebrało dyspozytorom możliwość zdalnego sterowania urządzeniami polowymi. Część sprzętu trzeba było później wymienić.
  • Atak TDoS (telefoniczny odpowiednik DoS) zalał infolinie zakładów tysiącami automatycznych połączeń, tak aby klienci nie mogli zgłosić awarii i utrudnić obraz sytuacji.
  • Manipulacja zasilaczami UPS odcięła zasilanie awaryjne części serwerowni i dyspozytorni dokładnie wtedy, gdy było najbardziej potrzebne.

To był atak przemyślany jako całość: jedna faza odbierała kontrolę, druga utrudniała jej odzyskanie.

MITRE ATT&CK - mapowanie technik (kampania C0028)

Atak z 2015 roku jest skatalogowany w macierzy ICS jako kampania C0028 - 2015 Ukraine Electric Power Attack, a samo oprogramowanie jako BlackEnergy S0089. Najważniejsze techniki:

Technika ID Kontekst BlackEnergy / 2015
Spearphishing Attachment T0865 Dokumenty Office z makrami dostarczane pracownikom energetyki
Remote Services T0886 Przejęcie zdalnych sesji do stacji operatorskich SCADA
Valid Accounts T0859 Skradzione poświadczenia VPN i kont domenowych
Graphical User Interface T0823 Ręczne klikanie w interfejs HMI w celu otwarcia wyłączników
Manipulation of Control T0831 Otwieranie wyłączników i rozłączanie podstacji
Denial of Service T0814 Atak TDoS na infolinie, manipulacja zasilaniem UPS
System Firmware T0857 Nadpisanie firmware konwerterów szeregowo-ethernetowych
Data Destruction T0809 KillDisk - kasowanie plików i niszczenie MBR
Loss of View T0829 Utrata wglądu w stan sieci po unieruchomieniu SCADA

Więcej o samym frameworku i jego zastosowaniu w analizie zagrożeń OT - w naszym przewodniku po MITRE ATT&CK.

Atrybucja i znaczenie

Atak przypisano grupie Sandworm (G0034), jednostce rosyjskiego wywiadu wojskowego GRU (Jednostka 74455). W październiku 2020 roku Departament Sprawiedliwości USA postawił zarzuty sześciu oficerom tej jednostki, wymieniając wprost kampanię BlackEnergy obok NotPetya i Olympic Destroyer.

Znaczenie wydarzenia z grudnia 2015 trudno przecenić. Po raz pierwszy cyberatak doprowadził do fizycznego skutku w postaci przerwy w dostawie prądu dla setek tysięcy odbiorców. Pokazał też model, który rok później rozwinął Industroyer: w 2015 roku napastnicy otwierali wyłączniki ręcznie, w 2016 zrobił to za nich w pełni zautomatyzowany malware. BlackEnergy był dowodem koncepcji. Industroyer był produkcją.

Wnioski dla bezpieczeństwa OT

1. Granica IT/OT to najczęstsza droga do systemów sterowania

Atak zaczął się od zwykłego phishingu w sieci biurowej. Stamtąd, krok po kroku, napastnicy dotarli do środowiska sterowania. Sieć OT nie została zaatakowana bezpośrednio - została osiągnięta przez IT.

TIP

Wydziel strefy i korytarze zgodnie z IEC 62443 i monitoruj ruch na styku IT/OT. Stosuj segmentację sieci OT, aby kompromitacja stacji biurowej nie dawała automatycznie dostępu do dyspozytorni.

2. Zdalny dostęp do HMI wymaga silnej kontroli

Napastnicy nie złamali protokołu przemysłowego. Zalogowali się jak operatorzy, używając skradzionych poświadczeń i kanałów zdalnego dostępu.

TIP

Wymuś uwierzytelnianie wieloskładnikowe i hosty pośredniczące (jump host) dla każdego dostępu do środowiska OT. Ogranicz i rejestruj sesje VNC/RDP do stacji SCADA, a konta serwisowe trzymaj pod osobną kontrolą.

3. Integralność urządzeń polowych ma znaczenie

Nadpisanie firmware konwerterów było tym, co najbardziej wydłużyło powrót do normalności. Zniszczono nie dane, lecz zdolność do zdalnego sterowania.

TIP

Prowadź inwentaryzację zasobów ICS wraz z wersjami firmware i planem odtworzenia. Trzymaj kopie konfiguracji i obrazy urządzeń brzegowych, aby ich wymiana lub przeprogramowanie było możliwe w godzinach, nie tygodniach.

4. Ręczne procedury awaryjne ratują sytuację

To, że Ukraińcy odzyskali zasilanie tego samego dnia, wynikało z jednego: operatorzy potrafili przełączyć podstacje na sterowanie lokalne i obsłużyć je ręcznie. Przez kolejne miesiące wiele zakładów pracowało w trybie ręcznym.

TIP

Regularnie testuj procedury pracy bez systemu SCADA. Upewnij się, że obsługa potrafi sterować podstacją lokalnie i że takie ćwiczenia są częścią planu reagowania na incydenty.

Podsumowanie

BlackEnergy nie był najbardziej wyrafinowanym malware swoich czasów. Jego siła leżała gdzie indziej: w połączeniu prostego narzędzia dostępu z cierpliwą, ręczną operacją wymierzoną w konkretny cel. Atak z 23 grudnia 2015 roku udowodnił, że cyberatak może zgasić światło w całym regionie - i że napastnik państwowy jest gotów to zrobić.

Dla operatorów infrastruktury krytycznej płynie z tego prosty wniosek: bezpieczeństwo OT nie zaczyna się w dyspozytorni. Zaczyna się przy pierwszym e-mailu otwartym w sieci biurowej i kończy na procedurze, dzięki której da się obsłużyć podstację bez ani jednego działającego komputera.

Źródła

  1. MITRE ATT&CK - BlackEnergy S0089
  2. MITRE ATT&CK - 2015 Ukraine Electric Power Attack C0028
  3. MITRE ATT&CK - KillDisk S0607
  4. ESET WeLiveSecurity - BlackEnergy trojan strikes again: Attacks Ukrainian electric power industry
  5. SANS / E-ISAC - Analysis of the Cyber Attack on the Ukrainian Power Grid
  6. CISA - Cyber-Attack Against Ukrainian Critical Infrastructure (IR-ALERT-H-16-056-01)
  7. Wikipedia - 2015 Ukraine power grid hack

Potrzebujesz wsparcia w tym obszarze?

Nasi eksperci pomogą Ci ocenić ryzyko i zaplanować kolejne kroki.

Porozmawiaj z ekspertem

Omówimy zakres, metodykę i harmonogram.

Umów rozmowę