Przejdź do treści

Encyklopedia ataków

Havex - analiza taktyk i technik

Havex (Backdoor.Oldrea) - analiza malware grupy Dragonfly wymierzonego w sektor energetyczny. Taktyki enterprise i ICS, rekonesans OPC, trojanizacja instalatorów, mapowanie MITRE ATT&CK.

Opublikowano 6 min czytania

HavexDragonflyMITRE ATT&CKICSOPC
Havex - analiza taktyk i technik
Spis treści
  1. Czym jest Havex
  2. Wektory infekcji
  3. Architektura malware
  4. Mapowanie na MITRE ATT&CK
  5. Co Havex mówi o intencjach Dragonfly
  6. Ochrona przed atakami typu Havex
  7. Źródła

Wiosna 2013 roku. Na stronach trzech europejskich producentów oprogramowania do zarządzania systemami przemysłowymi pojawiają się zaktualizowane instalatory. Wyglądają identycznie jak oryginały. Mają prawidłowe nazwy plików, prawidłowe rozmiary, działają zgodnie z oczekiwaniami. Tyle że poza właściwym oprogramowaniem instalują jeszcze jednego lokatora - trojana, który w ciągu minut rozpoczyna systematyczną inwentaryzację sieci, że szczególnym uwzględnieniem serwerów OPC, sterowników SCADA i każdego elementu infrastruktury przemysłowej, do którego zdoła dotrzeć.

To Havex - jedno z pierwszych złośliwych narzędzi zaprojektowanych specjalnie do rozpoznania środowisk ICS. Narzędzie grupy Dragonfly, która przez kolejne lata będzie systematycznie penetrować zachodni sektor energetyczny.

Czym jest Havex

Havex (znany również jako Backdoor.Oldrea, Energetic Bear RAT) to modularny trojan zdalnego dostępu (RAT) powiązany z grupą Dragonfly (MITRE ATT&CK G0035). Został po raz pierwszy zidentyfikowany w 2013 roku przez zespoły F-Secure, Symantec i ICS-CERT.

W odróżnieniu od większości malware tamtego okresu, Havex posiadał dedykowany moduł do skanowania sieci OPC (OLE for Process Control) - protokołu umożliwiającego komunikację między systemami sterowania przemysłowego. To wskazywało, że celem operacji nie była kradzież danych biznesowych, lecz mapowanie infrastruktury krytycznej.

Cecha Szczegóły
Typ RAT (Remote Access Trojan) z modułami ICS
Grupa Dragonfly / Energetic Bear / Berserk Bear (G0035)
Okres aktywności 2013-2014 (pierwsze warianty), kampania trwała do 2017+
Cele Sektor energetyczny: firmy naftowe, gazowe, elektrownie, operatorzy sieci
Regiony USA, Kanada, Europa Zachodnia, Turcja
Atrybucja FSB - Centrum 16 (Federalna Służba Bezpieczeństwa Rosji)

Wektory infekcji

Dragonfly stosowała trzy równoległe metody dystrybucji Havex, co było w 2013 roku podejściem wyróżniającym się na tle innych grup APT:

Trojanizacja instalatorów (Supply Chain Compromise - T1195.002)

Najważniejszy i najbardziej innowacyjny wektor. Grupa skompromitowała strony internetowe co najmniej trzech europejskich producentów oprogramowania ICS:

  • MESA Imaging (Szwajcaria) - producent kamer i czujników przemysłowych
  • eWON/Talk2M (Belgia) - oprogramowanie do zdalnego dostępu do urządzeń przemysłowych
  • MB Connect Line (Niemcy) - rozwiązania do zdalnego serwisu maszyn

Atakujący podmienili legalne instalatory na wersjach zawierających Havex. Inżynierowie pobierający oprogramowanie z oficjalnych stron producenta instalowali trojana wraz z narzędziem, którego potrzebowali.

WARNING

Trojanizacja instalatorów oprogramowania ICS to atak na łańcuch dostaw, w którym ofiara działa zgodnie z procedurami - pobiera oprogramowanie z oficjalnego źródła. Tradycyjne szkolenia z phishingu nie chronią przed tym wektorem. Konieczna jest weryfikacja integralności plików (hashe, podpisy cyfrowe) oraz monitoring zachowania oprogramowania po instalacji.

Spearphishing (T1566.001)

Ukierunkowane wiadomości email z załącznikami w formacie PDF zawierającymi exploity lub linkami do stron że złośliwym oprogramowaniem. Kampanie mailowe były precyzyjnie celowane w pracowników firm energetycznych.

Watering Hole (T1189)

Kompromitacja stron internetowych regularnie odwiedzanych przez inżynierów i pracowników sektora energetycznego. Po wejściu na skompromitowaną stronę, przeglądarka ofiary automatycznie pobierała dropper instalujący Havex.

Architektura malware

Havex składał się z głównego modułu RAT oraz ładowalnych komponentów rozszerzających funkcjonalność:

Moduł główny (Backdoor.Oldrea)

Po instalacji Havex wykonywał standardowe operacje trojana:

  • System Information Discovery (T1082) - zbieranie informacji o systemie operacyjnym, zainstalowanym oprogramowaniu, konfiguracji sieci
  • File and Directory Discovery (T1083) - przeszukiwanie katalogów w poszukiwaniu dokumentów, schematów, konfiguracji
  • Process Discovery (T1057) - listowanie uruchomionych procesów
  • Data Staged (T1074) - kompresja i szyfrowanie zebranych danych przed eksfiltracją

Komunikacja z serwerami C2 odbywała się przez HTTP/HTTPS (T1071.001), a dane były przesyłane w formie zaszyfrowanych plików dołączanych do żądań POST.

Moduł OPC Scanner

To komponent, który wyróżniał Havex na tle innych trojanów. Moduł skanował sieć lokalną w poszukiwaniu serwerów OPC DA (Data Access) i OPC HDA (Historical Data Access), wykorzystując interfejs DCOM (Distributed Component Object Model).

Po zlokalizowaniu serwera OPC, moduł:

  1. Enumerował dostępne tagi OPC (zmienne procesowe)
  2. Zbierał metadane o strukturze serwera
  3. Identyfikował typy podłączonych urządzeń (sterowniki PLC, RTU, panele HMI)
  4. Kompilował raport z inwentaryzacji i przesyłał go do C2

TIP

Skanowanie OPC przez Havex nie wymagało znajomości haseł do serwerów OPC - protokół OPC DA w domyślnej konfiguracji nie wymaga uwierzytelniania. To ilustruje szerszy problem systemów przemysłowych zaprojektowanych w erze, gdy bezpieczeństwo sieciowe nie było priorytetem.

Mapowanie na MITRE ATT&CK

Techniki enterprise-side

Taktyka Techniki Opis
Initial Access T1195.002, T1566.001, T1189 Supply chain, spearphishing, watering hole
Execution T1059, T1204.002 Skrypty, uruchomienie przez użytkownika
Persistence T1547.001, T1053 Registry run keys, scheduled tasks
Defense Evasion T1036, T1027, T1140 Masquerading, obfuscation, deobfuscation
Credential Access T1003, T1552 Credential dumping, unsecured credentials
Discovery T1082, T1083, T1057, T1046 System info, files, processes, network scan
Collection T1005, T1074 Local data, staged data
C2 T1071.001, T1573 HTTP/S, encrypted channel
Exfiltration T1041 Exfiltration over C2

Techniki ICS-side

Taktyka Techniki Opis
Discovery Skanowanie OPC DA/HDA Enumeracja tagów OPC, identyfikacja urządzeń
Collection Zbieranie metadanych OPC Struktura serwera, typy podłączonych sterowników
Lateral Movement Przechodzenie między segmentami Wykorzystanie stacji z dostępem IT/OT

Co Havex mówi o intencjach Dragonfly

Havex był narzędziem rozpoznawczym, nie destrukcyjnym. Moduł OPC Scanner nie próbował modyfikować wartości procesowych ani wyłączać urządzeń. Zbierał dane o topologii sieci przemysłowej - jakie systemy są zainstalowane, jak są połączone, jakie zmienne procesowe są dostępne.

To rozpoznanie, które ma sens wyłącznie jako przygotowanie do przyszłych operacji:

  • Sabotaż - wiedza o tagach OPC umożliwia celową manipulację procesem
  • Przygotowanie pola walki - mapowanie infrastruktury krytycznej na wypadek konfliktu
  • Szpiegostwo przemysłowe - zrozumienie procesów technologicznych konkurenta lub przeciwnika

Kontekst geopolityczny potwierdza tę interpretację. W 2020 roku amerykański Departament Sprawiedliwości postawił zarzuty czterem funkcjonariuszom FSB z Centrum 16, identyfikując ich jako operatorów kampanii Dragonfly. Akt oskarżenia ujawnił, że kampania obejmowała nie tylko zbieranie danych, ale również próby uzyskania dostępu do systemów sterowania elektrowniami jądrowymi.

Ochrona przed atakami typu Havex

Analiza Havex wskazuje na kilka kluczowych obszarów obrony:

Bezpieczeństwo łańcucha dostaw oprogramowania ICS. Weryfikacja integralności instalatorów za pomocą podpisów cyfrowych i hashów udostępnianych niezależnym kanałem. Monitoring zachowania nowo zainstalowanego oprogramowania.

Segmentacja sieci OT. Serwery OPC nie powinny być dostępne z segmentów sieci korporacyjnej. Komunikacja OPC powinna przechodzić przez dedykowane bramki (OPC UA z uwierzytelnianiem i szyfrowaniem zamiast starszego OPC DA).

Monitoring ruchu sieciowego. Skanowanie DCOM/OPC generuje charakterystyczne wzorce ruchu, które systemy IDS/IPS specjalizowane w protokołach przemysłowych potrafią wykryć.

Migracja z OPC DA do OPC UA. Protokół OPC UA oferuje wbudowane uwierzytelnianie, szyfrowanie i kontrolę dostępu - mechanizmy, których OPC DA jest pozbawiony.

TIP

Lista kontrolna obrony przed atakami na łańcuch dostaw ICS:

  • Weryfikacja hashów SHA-256 instalatorów z niezależnego źródła producenta
  • Instalacja oprogramowania ICS w izolowanym środowisku testowym przed wdrożeniem produkcyjnym
  • Monitoring DNS i połączeń HTTP/S że stacji inżynierskich
  • Audyt serwerów OPC DA - ograniczenie dostępu DCOM do autoryzowanych hostów
  • Rozważenie migracji do OPC UA z certyfikatami X.509
  • Segmentacja sieci zgodna z IEC 62443 (strefy i korytarze)

SEQRED posiada doświadczenie w audytach bezpieczeństwa środowisk OPC oraz w testach penetracyjnych sieci przemysłowych obejmujących protokoły OPC DA/UA. Pomagamy organizacjom z sektora energetycznego identyfikować luki w segmentacji sieci i zabezpieczeniach łańcucha dostaw - zanim zrobi to atakujący.

Źródła

  1. Symantec - Dragonfly: Western Energy Companies Under Sabotage Threat
  2. F-Secure - Havex Hunts for ICS/SCADA Systems
  3. MITRE ATT&CK - Dragonfly (G0035)
  4. ICS-CERT Alert - ICS-ALERT-14-176-02A
  5. DOJ - Four Russian Government Employees Charged (2022)

Potrzebujesz wsparcia w tym obszarze?

Nasi eksperci pomogą Ci ocenić ryzyko i zaplanować kolejne kroki.

Porozmawiaj z ekspertem

Omówimy zakres, metodykę i harmonogram.

Umów rozmowę